پايگاه خبری تحليلی خط نيوز 2 خرداد 1394 ساعت 10:06 http://khatnews.com/vdcba0bf.rhbsapiuur.html -------------------------------------------------- عنوان : منظور سران اعراب از هلال شیعی چیست؟ -------------------------------------------------- متن : به گزارش خط نیوز به نقل از فصلنامه علمی- پژوهشی مطالعات انقلاب اسلامی، در سال های اخیر واژه هلال شیعی از سوی عبدالله دوم پادشاه اردن، مطرح شد که در خلال آن خطر قدرت گرفتن شیعیان را در منطقه مطرح کرد. به عقیده آنها جمهوری اسلامی ایران می تواند، با اعمال نفوذ طبیعی در میان شیعیان عراق، تحولات ژئوپلتیک خاورمیانه را هدایت کرده و موازنه قدرت را به نفع شیعیان و علیه منافع آمریکا و اسرائیل تغییر دهد. هلال شیعی اصطلاحی است که بیشتر از سوی کسانی که در صدد القای خطر شدت یافتن روابط شیعیان عراق با شیعیان خارج از عراق خصوصاً ایران است، استفاده می شود. عبدالله دوم پادشاه اردن، در کاربردی شیعه هراسانه از آن برای بیان تمایلات ایران دوستانه شیعیان عراق استفاده کرد، پس از او حسنی مبارک در مصر و ملک عبدالله در عربستان سعودی، از جمله کسانی بودند که خطر هلال شیعی را در منطقه مطرح کردند. (ابراهیمی، ۱۳۸۳؛ نصر، ۱۳۸۳) ملک عبدالله دوم، پادشاه اردن، در دسامبر سال ۲۰۰۴ م در گفتگو با روزنامه واشنگتن پست هنگام دیدارش از آمریکا اصطلاح هلال شیعی را مطرح کرد. کاربرد این واژه، مقارن با به قدرت رسیدن شیعیان در انتخابات عراق، پس از حمله ایالات متحده آمریکا در سال ۲۰۰۳ م به این کشور بود. بر این اساس به قدرت رسیدن شیعیان در عراق، تکمیل کننده هلالی از حوزه های نفوذ شیعی بود که کشورهای لبنان، سوریه، عراق، ایران، پاکستان و افغانستان را در بر می گرفت؛ به این معنا که نه تنها در ایران، شیعیان در قالب جمهوری اسلامی و در لبنان در مقام جنبشی مقتدر و پیشرو، بلکه در عراق و سوریه نیز که دولت را در اختیار دارند، از جایگاه تعیین کننده ای در منطقه برخوردار هستند. ( پوراحمدی، ۱۳۸۳) دشمنان اسلام به خوبی می دانستند که شکل گیری دومین حکومت شیعی در منطقه از سوی شیعیان عراق، بیش از همه موجب تقویت جمهوری اسلامی ایران و هم پیمانان منطقه ای او از جمله حزب الله لبنان و سوریه خواهد شد. مقصود از شیعه در هلال شیعی تنها شیعیان امامیه نیست بلکه منظور جریانی مذهبی است که در یک امتداد جفرافیایی و بخش های وسیعی از هند، پاکستان، تمام ایران، اکثریت عراق و بحرین، شرق عربستان سعودی، قسمت های مهمی از ترکیه، لبنان، سوریه و آفریقا حضور دارند. فرقه های شیعی مطرح در این محدوده جغرافیایی علاوه بر شیعیان دوازده امامی شامل گروه های اسماعیلیه، زیدیه، علویان سوریه و بکتاشیه ترکیه نیز می شوند. امتداد جفرافیایی مذکور، فضای فرهنگی یکپارچه ای را شامل می شود. نگرانی اعراب از تقویت شیعه در منطقه خاورمیانه و ادعای شکل گیری هلال شیعی از سوی برخی از حکام عرب گرچه با نیاتی آغشته به تضعیف ایران و گسترش ایران هراسی همراه بود، اما نمی توان آن را یکسره غلط پنداشت. قدرت یابی شیعیان در عراق بعد از انتخابات پارلمانی سال ۲۰۰۵ م موازنه قوا در منطقه را برهم زد. این جابه جایی مرزهای قدرت، البته نه میان تشیع و تسنن که در دو قطبی تشیع ـ حکام عرب رخ داد. از دیدگاه این اندیشه، نفوذ تاریخی ایران بر شیعیان خاورمیانه عاملی برای اختلال امنیت سیاسی منطقه خاورمیانه محسوب می شود و باورمندان به این اندیشه، به شدت بر استفاده از این واژه اصرار دارند. منظور از بیان این هلال، ایران هراسی است تا بتوانند کشورهای منطقه را از ایران دور کنند؛ کشوری که مهم ترین خاستگاه علوم و مشی سیاسی و اجتماعی پیامبر(صلی الله علیه و آله) و اهل بیت گرامی آن حضرت است. این مفهوم از یک سو نشان دهنده افزایش وزن شیعیان در عرصه سیاست بین الملل و خاورمیانه است و از سوی دیگر نوعی جهت دهی به حساسیت های منفی فضای رسانه ای به شمار می رود. نقش هلال شیعی در ژئوپلیتیک خاورمیانه ظهور انقلاب اسلامی در ایران و روی کار آمدن حکومت شیعی در این کشور، این فرصت را در اختیار اندیشه سیاسی شیعه قرار داده است تا بتواند الگوی ایدئولوژیکی خود را گسترش دهد، اما گسترش این اندیشه از یک سو به عوامل مختلف منطقه ای به ویژه فعالیت های غربی ها و آمریکا و از سوی دیگر تأمین شدن شیعیان منطقه، چه از لحاظ سیاسی و چه اقتصادی مانند مادری دلسوز از جانب ایران بستگی دارد. ( عزتی، ۱۳۸۴؛ فاضلی نیا، ۱۳۸۵الف) تحولات اخیر در عراق و روی کار آمدن دولت شیعی که دولت مردان آن سال ها در ایران ساکن بوده اند و به نوعی خود را مدیون ایرانیان می دانند؛ پیروزی های حزب الله لبنان در جنگ ۳۳ روزه علیه اسرائیل که مستقیماً با ایران در ارتباط است؛ پیروزی های شیعیان بحرین در عرصه های سیاسی این کشور و سرانجام اقدامات حوثی ها در یمن، همگی نشان می دهد که شکل گیری هلال شیعی از جنبه مثبت آن ـ که بر اثر پیروزی انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ آغاز شده است ـ متوقف نشده و در حال تکامل و پیشرفت است. (جمالی، ۱۳۸۶) منظور از هلال شیعی منظور از هلال شیعی بیشتر جنبه ای عینی و جغرافیایی دارد. دشمنان تشیع از اتصال مذهبی جغرافیایی شیعیان در کشورهای عربی منطقه می ترسند. درحالی که از دیگر جنبه های مهم انسانی آن از جمله قابلیت الگوسازی و تبدیل شدن به یک شاخص، کمتر سخن به میان می آورند. آنان بعد از انتخابات پارلمانی ۲۰۰۵ عراق از قدرت یافتن ایران ترس داشتند بدون آنکه اثرات هلال شیعی و قدرت شیعیان در منطقه را بر عرصه داخلی خود برآورد کرده باشند. بر این اساس به نظر می رسد اشتباه فاحش در فهم مؤلفه های انسانی هلال شیعی و صرفاً بیان ژئوپلیتیکی از آن، عاملی مهم در عدم برنامه ریزی های آنان برای شهروندان خود شده است. (مجتهدزاده، ۱۳۷۹: ۲۳) یکی از مهم ترین اعتراضات مردمی به حکام عرب، درجا زدن های سیاسی و اقتصادی در مقابل غرب است. دیروز این حاکمان از الگو گرفتن ملت های عرب از شیعیان می ترسیدند و برای مقابله با آن تلاش می کردند اما نگاه مرزمحور و تلاش برای استفاده از این ابزار برای گسترش ایران هراسی و شیعه هراسی، نه تنها آنان را به اهداف خود نرساند بلکه موجب شد تا تفکر مقاومت در مقابل ظالم در میان مردم عرب نفوذ کرده و با شعله ور شدن آتش در تونس، غالب این کشورها در حال تحول قرار گیرند. حکام عرب از هلال شیعی دم زدند اما نتوانستند بفهمند که بیان غرض ورزانه از آن، روزی قرص ماه اسلام را در منطقه نمایان خواهد ساخت و شیعه و سنی در کنار یکدیگر به مقابله با سیاست های ذلت آور آنان اعتراض خواهند کرد. بحرین نمونه عینی چنین مواردی است. ( حاجی یوسفی، ۱۳۸۸) هدف از هلال شیعی هلال شیعی ابزاری بود تا آمریکا با تمسک جستن به آن، به هدف اولیه خود که همان حضور بلندمدت در منطقه خلیج فارس و در قلب این منطقه، یعنی عراق است، دست یابد تا از این طریق به اهداف اصلی ذکر شده خود در منطقه برسد. ایالات متحده برای دستیابی بهتر و راحت تر به منافع سابق و همیشگی خود در منطقه و در نتیجه در عرصه جهانی، از هلال شیعی به مثابه یک ابزار استفاده کرده و می کند. هدف عربستان سعودی نیز از مطرح کردن طرح تهدید هلال شیعی، مقابله با فشارهای داخلی و خارجی برای انجام اصلاحات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی داخلی است. عربستان با دستمایه قرار دادن این استراتژی و نیز با دخالت در امور داخلی عراق و تشدید منازعات و درگیری های داخلی در این کشور ـ بنا به اعتراف مقامات آمریکایی ـ توانست آمریکا را در منجلاب عراق، فرو برد و با این حربه، از فشارهای خردکننده از سوی آمریکا در روزهای اولیه پس حوادث ۱۱ سپتامبر علیه خود رهایی یابد. (دهشیری، ۱۳۸۳) دغدغه های استراتژیک آمریکا و اسرائیل درباره مؤلفه تشیع در خاورمیانه مهم ترین هدف راهبردی ایالات متحده آمریکا، از زمان پیروزی انقلاب اسلامی ایران تاکنون این بود که جنبش های بنیادگرای شیعه را در دهه ۸۰ کنترل و مهار کند. به همین دلیل، با بهره گیری از صدام و ویژگی های شخصیتی او، جنگی میان دو کشور شیعه (ایران و عراق) به راه انداخت و طی هشت سال جنگ عراق با ایران، کمک های فراوانی برای برآورده شدن این اهداف انجام داد؛ اما اکنون موضوع تشیع در عراق و خاورمیانه، به یکی از مهم ترین موضوعات استراتژی امنیت ملی آمریکا تبدیل شده است. (پوراحمدی، ۱۳۸۶) تصمیم گیران کاخ سفید معتقدند که تلاش های متمادی آمریکا برای مهار دوگانه ایران و عراق، پس از براندازی رژیم بعثی عراق، وارد مرحله پیچیده تری شده است. بر این اساس، برکناری صدام حسین، تنها قسمتی از سناریوی جورج بوش بوده و اکنون کنترل کشوری چون عراق که دو سوم جمعیت آن را شیعیان تشکیل می دهند، مشکل تر شده است؛ چراکه جمهوری اسلامی ایران می تواند با اعمال نفوذ طبیعی در میان شیعیان عراق، تحولات ژئوپلتیک خاورمیانه را هدایت کرده و موازنه قدرت را به نفع شیعیان و علیه منافع آمریکا و اسرائیل تغییر دهد. (جاودانی مقدم، ۱۳۸۷) مقامات آمریکا با اشاره به اظهارات پادشاه اردن چنین ادعا می کنند: در کنار ایران و عراق که دارای اکثریت جمعیت شیعه هستند، کشورهای لبنان و بحرین به دلیل جمعیت زیاد شیعی و سوریه با حاکمیت اقلیت شیعیان علوی و گروه شیعیان عربستان سعودی به دلیل سکونت در مناطق نفت خیز، با شکل دادن به هلال شیعه، تحولات ژئوپلتیکی را از خلیج فارس تا مدیترانه تحت تأثیر قرار می دهند. (عزتی، ۱۳۸۰) در حقیقت، سران آمریکا و اسرائیل با برجسته سازی مفهوم هلال شیعه، انحراف اذهان تصمیم گیران عرب را از مسئله اصلی، یعنی اسرائیل پی می گیرند و نگرانی آنها را نسبت به حاکمیت ایدئولوژی شیعه تحت رهبری نظام جمهوری اسلامی ایران در منطقه تحریک می کنند. چنان که باید اذعان داشت، آنها از سوی دیگر، برجسته سازی و نهادینه شدن مفاهیمی چون هلال شیعی را در تعارض با الزامات طرح خاورمیانه می دانند و این موضوع متناقض نمایی است که آمریکا در حل آن با مشکل روبه رو است؛ به این معنا که برای تضعیف جمهوری اسلامی و به طریق اولی اسلام سیاسی، از نوعی که کشور ما ادعای ام القرایی آن را دارد، تلاش می کند مخاطرات واهی شکل گیری هلال شیعی و نهادینه شدن آثار آن در تحولات منطقه ای را همواره به کشورهای منطقه، به ویژه عرب های سنی گوشزد کند و از سوی دیگر می داند که طرح هرگونه الگوی رفتاری در کنار طرح خاورمیانه بزرگ، به تضعیف و استحاله الزامات این طرح منجر خواهد شد. برای مثال آنها ارتباط طبیعی میان جمهوری اسلامی ایران و احزاب و گروه های شیعه عراقی را با عنوان دخالت ایران در عراق مطرح می کنند تا از یک سو، چهره نظام جمهوری اسلامی ایران را در میان کشورهای مسلمان منطقه مخدوش سازند و از سوی دیگر، زمینه های اعمال فشار بیشتر بر شیعیان عراق را میسر سازند. (توال، ۱۳۷۹) آمریکا در چهارچوب سیاست تثبیت منطقه ای خود درصدد سرکوب هسته های مقاومت و جریان اصیل بیداری اسلامی است اما تحولاتی که در سال های اخیر رخ داد سیاستمداران آمریکایی را با مشکل مهم افزایش قدرت سیاسی شیعیان منطقه مواجه کرد. دیک چنی در سفری که به عربستان داشته است بر این نکته تأکید کرد که اگر عربستان با آمریکا همکاری نکند هلال شیعی در منطقه، قدرت اعراب را تحت الشعاع قرار خواهد داد. از نظر سران کاخ سفید و اسرائیل، وجود کشور مسلمان و نیرومندی چون ایران، میان دو منبع انرژی (خزر و خلیج فارس) که ۶۸ درصد منابع انرژی جهان را به خود اختصاص داده است، برای استراتژی، منافع و امنیت ملی غرب در قرن بیست و یکم خطرناک است. (دیکی، ۱۳۸۲) شکل گیری هلال شیعی همان طور که اشاره شد پادشاه اردن در اظهارات بی پرده خود چنین وانمود کرده که: کشورهای عربی سنی مذهب، از سوی هلال شیعی محاصره شده اند. به نظر وی هلال شیعی از ایران شروع و در این اواخر با حاکمیت شیعیان بر عراق تداوم یافته و از اقلیت علوی حاکم بر سوریه گرفته تا لبنان که با افزایش روزافزون جمعیت شیعه مواجه است، همه این کشورها را دربر می گیرد. (هویدی، ۱۳۸۵) این در حالی است که مذهب تشیع برخلاف میل دشمنان، با الهام از مکتب امام حسین(علیه السلام) در حال گسترش روز افزون است و یکی از کانون های مکتب تشیع، عراق است. قدرت گرفتن شیعیان در حاکمیت عراق ساخت، توازن مذهبی و مؤلفه قدرت در منطقه را برهم زده به طوری که قدرت های بزرگ منطقه و جهان، به ویژه آمریکا و اسرائیل را از این وضعیت ناخشنود ساخته است. بر این اساس ایجاد نوعی فشار برای محدود کردن قدرت شیعیان قابل پیش بینی است؛ امری که بارها تصمیم سازان کاخ سفید به آن مبادرت ورزیده اند. حاکمیت شیعیان در عراق، در معادلات سیاسی آمریکا و اسرائیل از پیچیدگی زیادی برخوردار است؛ زیرا مشارکت فعال آنها موجب شده، تصمیم گیران اصلی بازی خاورمیانه بزرگ، با تحریک اقوام کرد از یک سو و اعراب سنی از سوی دیگر، هشدار به شیعیان و تهدید به تجزیه عراق ضمن ایجاد نظام توازن قوا در عراق، تلاش کنند تحولات سیاسی این کشور را در آینده به نفع خود جهت دهی کنند. آنها کشورهای منطقه را علیه ایران، سوریه، لبنان و حاکمیت شیعه عراق تحریک می کنند تا نگرانی های استراتژیک رژیم صهیونیستی را بر طرف سازند. (توال، ۱۳۷۹) درگیری گسترده آمریکا در عراق و اوج گیری قیام شیعیان در اعتراض به حضور اشغالگران آمریکایی و نهایتاً اخراج آنها از عراق، رویکرد جدیدی را فراروی مطالعات استراتژیک تصمیم گیران ایالات متحده درباره نقش تشیع در منطقه خاورمیانه گشوده است. در این راستا با توجه به نگرانی های استراتژیک آمریکا در مورد تأثیر تحولات عراق بر مسائل نفت و امنیت اسرائیل، ایجاد ساختار حکومتی فدرال در عراق و دادن نقش بیشتر به کردها، به عنوان یک راه حل اساسی برای مهار و کنترل شیعیان، در نظر گرفته شده است. (بی نا، ۱۳۸۶) به اعتقاد سردمداران وهابی وابسته به آمریکا و اسرائیل، حاکمیت علویان در سوریه که متحد ایران هستند، نمونه عینی و مهمی برای تشکیل هلال شیعی در منطقه است. آنان عقیده دارند قیام شیعیان در یمن و ارتقای تأثیرگذاری شیعه تباران پاکستانی و افغانی در حکومت هایشان، از نشانه های توسعه شیعه و هلال شیعی است. البته نباید فراموش کرد که مرکز هلال شیعی و ژئوپولتیک آن، کشور جمهوری اسلامی ایران است و سیاست مدنظر ایران نیز بر پایه وحدت میان مسلمانان و ایجاد انسجام و نزدیکی شیعه و سنی است. طرح هفته وحدت در داخل کشور و نامیدن جمعه آخر ماه مبارک رمضان به روز قدس در عرصه بین المللی و حمایت این کشور از حزب الله و حماس در منازعات منطقه ای گویای رویکرد حکومت جمهوری اسلامی ایران است؛ بنابراین در مجموع می توان چنین مطرح کرد که طرح ایده هلال شیعی از منظری می تواند مثبت ولی از دیدگاه دیگر می تواند منفی و دستاویزی برای اعمال فشار منطقه ای و بین المللی بر کشورهای دربرگیرنده آن به ویژه ایران باشد؛ زیرا طرح آن ممکن است وزن شیعیان را افزایش دهد، ولی موضع گیری نادرست می تواند به ماهیت حضور فعال شیعیان آسیب برساند و کشورهای عربی منطقه را در ذیل حمایت های آشکار و پنهان جهان غرب در مقابل شیعیان قرار دهد. اما نباید از این موضوع غافل شد که حفظ انسجام کشورهای شیعی می تواند تأثیر عمیقی بر تحولات منطقه بگذارد. هلال شیعی و نگرانی دشمنان نگرانی دشمنان از شکل گیری هلال شیعی را می توان مشتمل بر این موارد دانست: ۱. از آنجا که ژئوپلیتیک شیعه در منطقه از قدرت بالایی برخوردار است لذا نگاه جمعی به آنان برخی نکات حائز اهمیت را داراست. در حقیقت، موقعیت جغرافیایی استقرار شیعیان یا ژئوپلیتیک شیعه در منطقه خاورمیانه، کمربند استراتژیک اقتصادی و سیاسی در منطقه محسوب می شود؛ زیرا شیعیان در قلب بزرگترین منطقه نفت خیز خاورمیانه که ۷۵ درصد از ذخایر نفتی جهان را در اختیار دارد، قرار گرفته اند. اکثریت شیعیان ایران، عراق و آذربایجان بر ۳۰ درصد ذخایر نفت دسترسی دارند که اگر قسمت شیعه نشین شرق عربستان سعودی به این ارقام اضافه شود، این مقدار به ۵۰ درصد می رسد. بنابراین شیعیان عرب به همراه ایران می توانند اکثر منابع خلیج فارس را به کنترل خود درآورند. (جاودانی مقدم و گوهری، ۱۳۸۷: ۱۴۷) پیروزی شیعیان بعد از انتخابات پارلمانی سال ۲۰۰۵ در عراق به عنوان دومین دولت شیعی در منطقه خلیج فارس، فصل جدیدی در معادلات امنیتی و سیاسی خاورمیانه و احیای هویت شیعیان منطقه بود. شیعیان عربستان سعودی و بحرین خوش بین بودند که حکومت شیعه در عراق دولت های آنها را ملزم به اصلاحات جدی خواهد کرد تا موقعیت آنها را در دولت ارتقا بخشد. (نکاست، ۱۳۸۸: ۱۳) ۲. اعتراضات شیعیان منطقه که موجب بحرانی شدن شرایط کشورهای مرتجع عرب گردید. به خصوص آنکه شیعیان، ۷۰ درصد کارکنان شاغل در میادین نفتی عربستان را تشکیل می دادند، این مسئله موجب نگرانی مفرط آل سعود گشت. ۳. تداوم فعالیت های هسته ای ایران در سایه دستیابی به چرخه سوخت هسته ای، پیشرفت های ایران در صنایع دفاعی و نظامی و توسعه تکنولوژیک و علمی این کشور. ۴. پیروزی حزب الله لبنان در جنگ ۳۳ روزه علیه اسرائیل. ۵. قیام های شیعیان یمن و سرنگونی علی عبدالله صالح. ۶. قیام های شیعیان بحرین علیه آل خلیفه. این موارد موجب شد تا حکام عرب از بازیابی هویتی شیعیان و برهم خوردن نظم سنتی منطقه احساس نگرانی کنند؛ به طوری که پادشاه اردن در اواخر دسامبر سال ۲۰۰۴ گفته بود: اگر احزاب یا سیاستمداران طرفدار ایران بر دولت جدید عراق مسلط شوند یک هلال جدید شامل جنبش ها یا حکومت های مسلط شیعه از ایران تا عراق، سوریه و لبنان ظاهر خواهد شد که موجب برهم زدن موازنه قوای موجود میان شیعه و سنی شده و چالش جدیدی برای منافع آمریکا و متحدانش خواهد بود... . (Wright, ۲۰۰۴) چند ماه بعد در سپتامبر سال ۲۰۰۵ م وزیر خارجه عربستان سعودی در سفر به آمریکا از نگرانی دولت متبوعش در مورد آن چیزی که وی آن را تحویل عراق به ایران در نتیجه حمله آمریکا به این کشور نامید سخن راند. سپس در آوریل سال ۲۰۰۶ میلادی رئیس جمهور مصر در مصاحبه با شبکه العربیه ضمن این ادعا که بیشتر شیعیان ساکن کشورهای عربی به ایران وفادارترند تا کشور خود، مدعی شد شیعیان عراق تحت نفوذ ایران قرار دارند. (حاجی یوسفی، ۱۳۸۸: ۱۵۹) این اظهارات نهایتاً منجر به ورود یک اصطلاح جدید به ادبیات سیاسی و ایدئولوژیکی خاورمیانه شد. اگر چه هلال شیعی با ژئوپلیتیک شیعه که قبلاً توسط فرانسوا توال مطرح شده بود، قرابت هایی داشت اما نمی توان آنها را از نظر مفهومی منطبق دانست. بعدها مباحث مرتبط با هلال شیعی توسعه پیدا کرد. البته روزی که مرتجعان عرب، ترس از هلال شیعی را گوشزد کردند، در خط ترسیمی فرضی هرگز به مخیله آنها خطور نمی کرد که سوریه هم به تفکر سیاسی شیعی که آزادگی و عدالت و خودباوری و استقلال و شوریدن بر صهیونیست ها و متجاوزان و مقاومت از مؤلفه های اصلی آن است و در انقلاب اسلامی ایران تجلی یافت ـ روی آورد و به سرعت به ایران نزدیک شود. هرچند می گفتند و می ترساندند، اما در عالم واقع، چنین روزی را تصور نمی کردند. منابع و مآخذ ابراهیمی، شهروز، ۱۳۸۳، عربستان و سیستم قدرت در خلیج فارس، فصلنامه مطالعات راهبردی، شماره ۳، سال هفتم، پاییز۸۳. برنابلداچی، سیروس، ۱۳۸۵، هلال شیعی و ژئوپلیتیک خاورمیانه، پگاه حوزه، شماره ۱۹۲، مهر۸۵. بی نا، ۱۳۸۶، اهداف واشنگتن از معرفی ایران به عنوان خطر، روزنامه جمهوری اسلامی، ۵/۱۰/۱۳۸۶. پوراحمدی، حسین، ۱۳۸۳، اقتصاد سیاسی بین الملل و تهاجم آمریکا به عراق، فصلنامه راهبرد دفاعی، شماره ۳، سال دوم، بهار۸۳. ـــــــــــــــ ، ۱۳۸۶، اقتصاد سیاسی بین الملل و تغییرات قدرت آمریکا: از چند جانبه گرایی هژمونیک تا یک جانبه گرایی افول، تهران، مرکز پژوهش های علمی مطالعات استراتژیک خاورمیانه. توال، فرانسوا، ۱۳۷۹، ژئوپولیتیک شیعه، ترجمه دکتر علیرضا قاسم آقا، تهران، نشر آمن (با همکاری مرکز مطالعات و تحقیقات اندیشه سازان نور). جاودانی مقدم، مهدی و ابوذر گوهری، ۱۳۸۷، استراتژی آمریکا در قبال جهان تشیع، استراتژی آمریکا در قبال جهان اسلام، تهران، مرکز تحقیقات استراتژیک مجمع تشخیص مصلحت نظام. جمالی، جمال، ۱۳۸۶، هلال شیعی و هژمونی آمریکا، فصلنامه شیعه شناسی، شماره ۲۰، زمستان۸۶. حاجی یوسفی، امیر، ۱۳۸۸، هلال شیعی و فرصت ها و تهدیدها برای جمهوری اسلامی ایران، اعراب و آمریکا، دو فصلنامه دانش سیاسی، سال پنجم، شماره اول، بهار و تابستان۸۸. خلیلی، اسدالله، ۱۳۸۱، روابط ایران و آمریکا، بررسی دیدگاه نخبگان آمریکایی، تهران، انتشارات مؤسسه فرهنگی مطالعات و تحقیقات بین المللی ابرار معاصر، چ اول. دهشیری، محمدرضا، ۱۳۸۳، بررسی مقایسه ای راهبرد امنیتی ایالات متحده و اتحادیه اروپایی در خلیج فارس پس از ۱۱ سپتامبر، فصلنامه سیاست دفاعی، سال ۱۲، شماره ۴۸. دیکی، کریستوفر، ۱۳۸۲، ۱۱ سپتامبر و دولتمردان ریاض، ترجمه مسعود سلیمی، روزنامه ابرار، ۱۳/۶/۱۳۸۲. عزتی، عزت الله، ۱۳۸۰، ژئوپولیتیک در قرن بیست و یکم، تهران، سازمان سمت. ـــــــــــــــ ، ۱۳۸۴، تحولات ژئوپلیتیک قرن ۲۱ و جایگاه ایران در آن، ژئوپلیتیک، ویژه نامه دومین کنگره انجمن ژئوپلیتیک ایران، زمستان۸۴. فاضلی نیا، نفیسه، ۱۳۸۵الف، ژئوپولیتیک شیعه و مسئله امنیت ملی ایران، شیعه شناسی، سال چهارم، شماره ۱۳، بهار۸۵. ـــــــــــــــ ، ۱۳۸۵ب، علل نگرانی غرب از انقلاب اسلامی (با تأکید بر عنصر ژئوپلیتیک شیعه)، علوم سیاسی، شماره ۳۶، زمستان۸۵. مجتهدزاده، پیروز، ۱۳۷۹، ایده های ژئوپولیتیکی و واقعیت های ایرانی، تهران، نشر نی. معین الدینی، جواد، ۱۳۸۵، دگرگونی ژئوپلیتیک خاورمیانه و امنیت خلیج فارس، اطلاعات سیاسی ـ اقتصادی، شماره ۲۲۵ و ۲۲۶، خرداد و تیر۸۵. نصر، سید ولی رضا، ۱۳۸۳، پیامدهای منطقه ای تجدید حیات شیعه در عراق چیست؟، ترجمه وحید رضا نعیمی، همشهری دیپلماتیک، شماره ۳۴، ۵ دی . نکاست، اسحاق، ۱۳۸۸، شیعیان در جهان عرب مدرن، ترجمه ارسلان قربانی شیخ نشین، نشر دانشگاه امام صادق. هویدی، فهمی، ۱۳۸۶، هلال شیعی و ستاره داوود، ترجمه فرزان شهیدی؛ باشگاه اندیشه، ۲۶/۷/۱۳۸۵. Wright, Robin and Baker, Peter, ۲۰۰۴, Leaders Warn against forming religious state”, Washington Post, ۸ December. http://abna.ir/data.asp?lang=۱&Id=۱۷۷۳۷۱ http://jahannews.com/vdce۷f۸w۷jh۸pwi.b۹bj.html سرویس بین الملل جهان نیوز http://menber-alhewar.com http://mowjsiyasi.blogfa.com/post-۳۶.aspx http://payegah۳۱۳.blogfa.com/post-۳۹.aspx پایگاه مهدیه http://tabank.ir/pages/?cid=۱۲۰۵۹ www.antiwar.com/article.php?articleid=۹۳۹۸-۴۰k www.asriran .com/pages/?cid=۵۲۱۴۵ www.asriran.com/fa/news www.asriran.com/Fa/pages/?cid=۵۲۱۴۹ www.npr.org/templates/story/story.php?storyid=۱۲۳۴۹۸۹۰